است و بىگفتگو بيشتر اين سكه‌ها بوسيله بازرگانانى كه از راه روسيه ميگذشته‌اند از مشرق بشمال اروپا رفته است . راه ديگرى كه اروپا را از خشكى باقصاى شرق متصل ميكرد از اندلس ميگذشت و از راه تنگه بطنجه ميرسيد و از سواحل افريقا و ديار تونس تا مصر ميرفت آنگاه از رمله و دمشق مىگذشت و از شام بعراق ميرسيد و كوفه و بغداد و بصره را پشت سر مينهاد و از اهواز بفارس و از آنجا بكرمان ميرفت و راه چين را پيش ميگرفت . اين راههاى تجارتى در سرزمينهاى دور اقليتهاى مسلمان پديد آورد ، در همان ايام در ديار خزر و چين و كره مسلمانان بودند كه امتيازات و حقوق خاص داشتند . بدينطريق مردم عرب كه مصر و شام و سواحل افريقائى مديترانه را بقلمرو خود داشتند و در اروپا نيز اندلس را گشوده بودند بازرگانان جهانى را زير نفوذ داشتند و بعضى شهرهاى ساحلى اين دريا كه داشت درياى عرب ميشد ، در اين ميانه نقش مؤثر داشت . انطاكيه كه معتصم استحكاماتى در آنجا به پا كرده بود از آن جمله بود و معتبرترين بندر شام بود و نيز فرما و اسكندريه كه بندرگاه تجارت شرق و غرب بود و كالائى كه از اقصاى شرق بغرب ميرفت و بالعكس از آنجا ميگذشت . كشتى كه از اسكندريه لنگر ميگرفت نخستين بار ببندر برقه ميرفت . در سواحل افريقائى مديترانه از طرابلس تا مراكش بندرهاى تجارتى بسيار بود ، مهديه كه مهدى فاطمى ساخته بود از همه معتبرتر بود و پيوسته از مصر و سوريه كشتىها كه كالاى آشنا بار داشت بدانجا ميرسيد ، اندلس نيز با ممالك شرقى بازرگانى معتبر داشت و كالاى مشرق در اين سرپل اروپائى مسلمانان خريدار خوب داشت . در درياى سرخ نيز ايله و قلزم و جده بشمار بندرهاى معتبر بود كه ايله و قلزم دو منفذ شمالى اين دريا بود ، جده نيز همه حاجيان را كه از اين دو بندر بكشتى نشسته بودند به خود ميكشيد . عدن نيز اعتبارى داشت كه بنزديك مدخل جنوبى دريا بود و بيشتر كشتيها هنگام عبور از بحر احمر در